การตรวจวัดออกซิเจนปลายนิ้ว (Pulse oximetry) นั้น เป็นการวัดเปอร์เซ็นต์ความอิ่มตัวของออกซิเจน (SpO2) ในเซลล์เม็ดเลือดแดง หรือค่าประมาณการของโมเลกุลออกซิเจน (O₂) ที่ถูกส่งไปเลี้ยงทั่วร่างกาย ในการวัดค่านี้ เราจะใช้เครื่องมือเฉพาะที่เรียกว่า เครื่องวัดออกซิเจนปลายนิ้ว (Pulse oximeter) โดยตัวเครื่องจะยิงแสงผ่านส่วนต่างๆ ของร่างกาย ซึ่งมักจะเป็นปลายนิ้ว เพื่อตรวจวัดว่าแสงอินฟราเรดถูกดูดซับไปปริมาณเท่าใด วิธีใช้คือเปิดเครื่อง Pulse oximeter แล้วหนีบเข้ากับนิ้วมือที่สะอาด ไม่มีคราบเลือดหรือสิ่งสกปรก เพราะคราบเหล่านี้อาจบดบังแสงจนทำให้เครื่องไม่อ่านค่า หากผู้ป่วยทาสีเล็บหรือต่อเล็บปลอม ให้หมุนตัวเครื่องมาหนีบที่ด้านข้างของนิ้วแทน เพื่อให้แสงส่องผ่านเนื้อเยื่อโดยตรง ไม่ถูกบล็อกด้วยสีหรือสารอะคริลิกบนเล็บ (ภาพบนแสดงตัวอย่างเล็บสั้น ส่วนภาพล่างแสดงตัวอย่างเล็บยาว) แม้ตัวเครื่องจะเริ่มแสดงตัวเลขภายในไม่กี่วินาที แต่เราควรรอให้อ่านค่าครบหนึ่งนาทีเต็มก่อนทำการบันทึกค่าเปอร์เซ็นต์ SpO2

ปัจจัยภายนอกเช่นความหนาวเย็น อาจกระทบการไหลเวียนเลือดไปยังแขนและขาของผู้ป่วยได้ จนทำให้เครื่องไม่สามารถอ่านค่าได้อย่างถูกต้อง นอกจากนี้ ยาบางกลุ่ม เช่น สารย้อมสีทางการแพทย์ (เช่น เมทิลีนบลู) อาจส่งผลให้การอ่านค่าคลาดเคลื่อนได้ รวมถึงในกรณีที่ผู้ป่วยได้รับพิษจากก๊าซคาร์บอนมอนอกไซด์ (CO) ตัวเครื่องจะแยกแยะไม่ได้และอ่านค่าทั้งก๊าซ CO และ O₂ ในเลือดรวมเป็นสิ่งเดียวกัน ซึ่งจะทำให้ค่าที่แสดงบนหน้าจอสูงผิดเพี้ยน สูงเกินจริง

ในผู้ป่วยบางรายที่สูบบุหรี่เป็นประจำ ร่างกายจะปรับตัวให้ชินกับออกซิเจนในระดับที่น้อยกว่าค่าที่เราถือว่า “ปกติ” อีกสิ่งสำคัญที่ต้องจำไว้คือ ในคนปกติทั่วไป ระดับก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO2) จะเป็นตัวกระตุ้นให้เกิดการหายใจโดยอัตโนมัติ แต่สำหรับผู้ป่วยโรคปอดอุดกั้นเรื้อรัง (COPD) บางราย กลไกการหายใจโดยอัตโนมัติของพวกเขาอาจถูกควบคุมด้วยระดับออกซิเจนแทน ดังนั้น เราจึงต้องพิจารณาอย่างรอบคอบและระมัดระวังเป็นพิเศษว่าอาจเกิดผลกระทบอะไรขึ้นบ้าง หากเราตัดสินใจให้ออกซิเจนเสริมแก่ผู้ป่วยกลุ่มนี้ที่มีค่าออกซิเจนต่ำ ถ้าเราหวังดี เห็นผู้ป่วย COPD ออกซิเจนต่ำ เลยอัดออกซิเจนแบบเข้มข้นให้ (High-flow oxygen) ร่างกายคนไข้จะได้รับออกซิเจนเต็มที่ สมองอาจเข้าใจผิดว่า "อ้อ ออกซิเจนเยอะแล้ว ไม่ต้องหายใจแล้วก็ได้" ทำให้คนไข้หยุดหายใจนั่นเอง

ฉะนั้น ให้ประเมินผู้ป่วยเป็นหลัก ไม่ใช่ดูแค่ค่าที่อยู่บนหน้าจอเครื่องวัดนะครับ

เกณฑ์การประเมินค่าออกซิเจนในเลือด (SpO2) โดยทั่วไปควรเป็นดังนี้

ปัจจุบันมีเครื่องวัดค่าออกซิเจนในเลือดขายตามท้องตลาดมากมาย รวมถึงเครื่องราคาถูกที่อ่านค่าผิดเสมอ ฉะนั้นเมื่อทำการซื้อ ต้องพิจารณาถึงความน่าเชื่อถือของเครื่องด้วย เมื่อเข้ากะ ให้ตรวจสอบอุปกรณ์ว่าทำงานได้ดีหรือไม่

ขอขอบคุณสมาคมพิทักษ์กาญจน์แม่สอด และดร. เคย์สำหรับภาพประกอบ ขอบคุณ ดร. เคย์ที่ช่วยแปลเป็นภาษาพม่า และคุณมิ้งค์ ศิวดี อัครโพธิที่ช่วยแปลเป็นภาษาไทย เพราะฮีโร่ ต้องทำงานร่วมกันเป็นทีมครับ

แหล่งอ้างอิง

Cleveland Clinic. (2566 B.E., March 15). Vital Signs. Retrieved from Cleveland Clinic: my.clevelandclinic.org/health/articles/10881-vital-signs

Drake, H. (2565 B.E., January 14). Pulse Oximeter Chart Safe Normal Low Blood Oxygen Levels. Retrieved from Nurse Focus: nursefocus.net/pulse-oximeter-chart-safe-normal-low-blood-oxygen-levels/

Limmer, D. O. (2550 B.E.). Emergency Care 10th Ed. Upper Saddle River, New Jersey: Pearson Education Inc.

Rakhimov, A. (2563 B.E., September 10). CO2 Breath Control (Regulation of Respiration): O2 vs. CO2. Retrieved from Normal Breathing: https://www.normalbreathing.com/co2-breath-control/

Sapra A, M. A. (2566 B.E., May 1). Vital Sign Assessment. StatPearls.